सांस्कृतिक गुलामगिरीच्या विळख्यात

 

सांस्कृतिक गुलामगिरीच्या विळख्यात 

मराठी बोलताना मध्ये मध्ये इंग्रजी वर्डस यूज करण्याची जी हॅबीट आहे...विशेषतः न्यू जनरेशन मध्ये ती फारच डिटेस्टेबल आहे !! आफ्टर ऑल मराठी कंपल्सरी पाहिजे. कारण आपल्या मदरटंगमधून आपले थॉट्स जितके क्लिअरली एक्सप्रेस करता येतात, तितके फॉरीन लँग्वेजमधून करणं डिफिकल्ट जातं. इंग्लिश मस्ट बी ऑप्शनल.

स्वभाषा जागरण समितीच्या अध्यक्षाने आपल्या भाषणाची सुरुवात इंगाजीतून केली. तब्बल पंधरा मिनिटे अस्खलित बोलून झाल्यावर त्यांनी खुलासा केला की मातृभाषेचा अभिमान हा इंग्रजीच्या अज्ञानातून आलेलं नाहीये, हे सिद्ध करण्यासाठी मी असे केले. त्यानंतर त्यांनी अस्खलित मराठीतून पुढील भाषण केलं. अजूनही नवीन संभाषणाची सुरुवात अनेकांना इंग्रजीतून करण्याचा मोह आवारात नाही. इंग्रजी येत ही दोघांचीही खात्री पटली कि ते मराठीवर उतरायला मोकळे होतात...हे खरं कि खोटं? ही या वाघिणीच्या दुधाची दहशत आहे.

इंग्रजीने दिलाय बुजरेपणा

 एकेकाळी अर्ध्या जगावर राज्य करणाऱ्या इंग्रजांची ही भाषा म्हणून एक आदरयुक्त धाक आजही मनामध्ये आहे.. ही आंतरराष्ट्रीय भाषा अंडी केवळ शिक्षित लोक बोलू शकतील म्हणूण प्रतिष्ठेची य्यार्थी तरुणाई इंग्रजी आत्मसात करण्याची महत्वाकांक्षा ठेवतात. पूर्वी कायदा, मेडिकल, अभियांत्रिकी यात इंगाजीचाच बोलबाला असल्याने या माध्यमातून शिक्षणाचा प्रारंभ केला तर आपण प्रगत गणले गाऊ असा आजही अनेक पालकांचा दृढ समाज आहे. पर्यायाने इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा तुलनेने अधिक standard वाटू लागतात. येथे प्रतिष्ठा चीक्त्ल्याने ते स्टेटस सिम्बॉल होतात. परिणामी काय वाट्टेल ते करून त्या शाळे पाल्याला घातले तर पितर स्वर्गात गेले ही धन्यता मानतात. स्वत्वाचा अभिमान आपण सोडतोय ही कापणा मनाला शिवत नसेल काय? हे लोक ज्या इंग्रजांना ललामभूत मानतात खुद्द ते इंग्रज स्वभाषेची पायमल्ली कधीच करत नसतात. इंग्रजांच्या या बहुमोल गुणाचे अनुकरण आम्ही कधी करणार?

बस्तुतः इतर अनेक भाषांप्रमाणेच इंग्रजी निव्वळ एक भाषा ही ओळख मागे पडून जर ती एक प्रतिष्ठेची खूण म्हणून स्वनामधन्य गुलाम राष्ट्रे मिरवू पाहत असतील तर ते अज्ञांमुलक नव्हे काय? अनेकदा महत्वाच्या ठिकाणी बोलणी करताना एखादा वासरात लंगडी गाय नक्की नेण्यात येतो. तेथे तो पुरेपूर भाव खून जातो. इंग्रजी थोडेफार येत असले तरी तो सभोवताल आदरणीय होऊन त्याला एक प्रभावळ प्राप्त होते.

भाषेला संस्कृती चिकटून असते म्हणतात. पण शेवटी घरोघरी मातीच्या चुली. माणूस इथून तिथून सारखाच. पण अजूनही अनेक लोक मद्यधुंद अवस्थेत इंग्रजी बोलू लागतात. ते व्याकरणाच्या नियामाशी फटकून असो अथवा  काळ क्रियापदाचा ताळमेळ नसो...उर्मी ही विलक्षण चीज असते.  चिडले कि हमखास इंग्राजीची कास धरणारे अवतीभवती आपण नेहमीच बघतो  याचा अर्थ अंतर्मनात कुठेतरी आपण इंग्रजी बोलू शकलो पाहिजे ही सुप्त इच्छा कायम घर करून असते. भावनेच्या भरात ती बाहेर पडते.

आधी भाषा तयार होते आणि नंतर व्याकरणाचे नियम घालून दिले जातात. इंग्रजी शिकू इच्छिनाणारे नेमकी उलट क्रिया करत असतात. ते व्याकरणामार्फत इंगाजीच्या कच्छपी लागतात. परिणामी ते इंग्रजी वाचू शकतात. प्रयत्नांती लिहू शकतात पण काही केल्या बोलू शकत नाहीत. हे शाश्वत सत्य आहे. याउलट फक्त इंग्लंडमध्ये काही वर्षे वास्तव्य केले तरी सहज इंग्रजी फारसा सराव न करता बोलता येऊ लागते ही वस्तुस्थिती आहे.

इंग्रजी बोलून छाप पाडण्याची उर्मी भल्याभल्यांना आवरत नाही. किंबहुना तोंडावर इंग्रजी फेकले रे फेकले की  लगेच  समोरचा गर्भगळीत होत्साता निमुटपणे वागणार याची खात्री असते. परिणामी इंग्रजीचा ते हत्याराप्रामाने वोर करताना आढळतात. कार्यालयीन कामकाज करताना आपली बोलीभाषा गुंडाळून ठेवून जेव्हा आपण उगाच इंग्रजीतून काम करू लागतो तेव्हा ही इंग्रजी आपण अवजाराप्रमाणे कामासाठी वापरून घेतोय असं अनेकदा मनात येत.

इंग्रजीचा दुश्मन अजिबात नाही इंगाजीचे अनेक चांगले गुण आहेत. केवळ सव्वीस मुलाक्ष्राम्ध्ये ही भाषा सामावलेली असून टी हात न उचलता साफ्फीने घसाटीत लिहिता येते. अनेकदा अक्षले उच्चाराशी फारकत घेऊन असल्याने स्पेलीन्ग जाणीवपूर्वक पाठ करून ठेवावे लागते. त्यातही इंगाजांचे बोबडे उचार अनेकदा मूळ शब्दांशी मेळ खात नसल्याने इंग्रजी निव्वळ ऐकून पचनी पडणे कठीण जाते. पण हे थेट मान्य न करता, त्या बोलीचे कौतुक मनात साठवून आपण त्याच लकबीने बोलण्यात जर धन्यता मनात असू तर आता हसावे कि रडावे?

इंग्रजीच्या प्रभुत्वाचा आपण मापदंड कोणता वापरणार? इंग्रजीचे पण अवतार आहेत, ब्रिटनचं इंग्रजी प्रमाण मानायचं कि अमेरिकेचं कि ऑस्ट्रेलियाचं? त्यात स्पेलीन्ग आणि उच्चाराचेही भेद आहेतच. वरून क्षेत्रानुरूप अहमन्यतेचा अंतर्विरोध आहेच. जुनं शेक्सपिअरच्या काळचं इंग्रजी आणि नवे इंग्रजी भिन्न.  घरगुती इंग्रजी कार्यालयीन इंग्रजी, कायद्याचं इंग्रजी साहित्यिक इंग्रजी भिन्न. अबब...म्हणून मी  म्हणतो बिनधास्त चुकीचं  इंग्रजी बोला....आत्मविश्वासाची उभारी ताठ ठेवून सतत बोलत रहा...म्हणजे काय होईल? सहा महिन्यांत तुम्ही बऱ्यापैकी इंग्रजी बोलू लागाल तेही कुठलाही कोचिंग न लावता ..आता बोला !

म्हणून वेतन कमी असले तरी कार्यालयात काम करावे किमान इंग्रजी पत्रव्यवहाराची ओळख होईल. धास्ती मुले इंग्रजी आवाक्याबाहेर वाटते. वरून हा प्रतिष्ठेचा विषय असल्याने सामन्या विद्यार्थी न्युन्गान्दाने पछाडला जातो. आणि बुजरेपणाचा शिकार होतो. मुलाखतीच्या वेळी केवळ इंग्रजीशी नाळ जुळली नसल्याने यामुळे अनेक हुशार लोकांना शर्यतीत माघार घ्यावी लागते ही खरेच शोचनीय बाब होय.

विशीच्या तारुण्यात अशी काही संप्रेरके जोर करतात कि माणसाचे अनेक सुप्त गुण फुलारून वर येत्तात. मी  कार्यालयीन कामात लागलो. correspondance करताना drafting practice झाली. confidence जोमात आला. अस्खलित इंग्रजी जमू लागले. आता लोक वचकून राहतात असा अनुभव पण याच काळात आला. त्यामुळे वेळी अवेळी नको तेथे इंग्रजी मारून  आपली वाट निष्कंटक करण्याची सवय लागली. पण एकदा त्यामुळे एका घरमालकाने  माझे काम केले नाही. तुम्ही काय बोलाल ते आम्हाला समजत नाही अशी सबब पुढे करून घर देण्याचे साफ नाकारले हा एक अपवाद आणि बाका प्रसंग वगळता बहुतांश ठिकाणी इंग्रजी आपला अंमल गाजवते असाच अनुभव जमेस आहे.

वाढत्या वयोमानाने इंग्रजीची नव्हाळी संपुष्टात येते. पूर्वग्रह सपाट झालेले असतात. जेथे जरुरी तेथेच इंग्रजीचा प्रसंगी वापर करण्यात शहाण्पांना असतो हे सत्य समजू लागते. इतकी की सदर व्यक्ती उत्तम इंग्रजी बोलत असे हा इतिहास होऊन जातो. जाणीवपूर्वक लादलेल्या कला दगा देऊ लागतात.आपले निकटवर्ती, घरचे आप्त आणि आजवर ज्यांचेशी कधी इंग्रजी बोलण्याचा प्रसंग आल अनाही अशांशी त्वरित इंग्रजी बोलणे अवघड जाते. शेवटी माणूस निसर्गावास्था या मुल्तात्वाकडे जाण्याचा एक टप्पा असतो.

इंग्रजी अभावी मुलाखतीत आत्मविश्वास गमावणाऱ्या युवकांची संख्या फ्फार मोठी आहे.

पारिभाषिक शब्दांची वानवा 

पर्यायी पारिभाषिक शब्द असे काही जगड्व्याळ तयार करतात की त्यामाने इंग्रजी सुलभ असा कुणाचाही समाज व्हावा. हे परिभाषा निर्मितीचे विरोधक असावेत काय? प्रत्यक शब्दाचा शब्दशः भाषांतराचा आग्रह धरला तर अशी निर्मिती होणारच. अनेकदा  केवळ निर्रथक पण छोटी सुटसुटीत शब्दयोजना करून पारिभाषिक शब्दकोश सजवावा लागतो. 

शिशूला हवी मातृभाषेची गुटी 

त्या दिवशी आमचे स्नेही श्री मधुकरराव कुलकर्णी आपला चार वर्षाचा गोड नातू चि. प्रयांशला घेऊन आले होते. मुलगा सून दोघेही न्यूयॉर्कला असतात. मी नातवांच गालगुच्चा घेत नाव विचारलं...पण तो आजोबांकडे बघत राहिला. धड इंग्रजी नाही...धड मराठी नाही अशी त्याची अवस्था बघून मि विचारलं. "अरे... हा कोणत्या भाषेत बोलतो?"

"सगळं मिक्स आहे !" आजोबा कौतुकमिश्रित नजरेने म्हणाले.

"असं म्हणून कसं चालायचं रे बाबा....जन्मानंतर कानावर पडणारी भाषा आणि अनुवांशिक तत्वाने येणारी भाषा यात अंतर आहे. भाव-भावना, उच्चार -विचारांना आकार वळण मिळते ते मातृभाषेतूनच. pre-school and preliminary education children must learn in mother-tongue then in middle school he may choose second language...third language. Also he may become multi-lingual. मुद्दाम इंग्रजी विचारांचा दाखला देतोय. त्यानंतर मातृभाषेतून बालकाच्या संवादाचा श्रीगणेशा होण्याबाबत जी साधक-बाधक चर्चा झाली त्याच इतिवृत्तांत सदर करत आहे.

नवजात शिशुसाठी लसीकरण मोहिमे अंतर्गत डॉ एक चार्ट देतात. त्यात एक एडिशन ...सुरुवातीपासूनच मातृभाषेचा गुटी देण्याबाबत उल्लेख असावा असं वाटतं. जगातील विविध भाषांबाबत बाळ अनभिज्ञ असतो. पण जेनेटिकली बीजस्वरुपात  अनेक गुण सोबत घेऊन  आलेलं  असते. याअर्थी मातृभाषेशी त्याची ओळख असते. त्यातूनच संभाषणाला प्रारंभ झाला तर ती ओळख दृढ होऊन बालक आत्मविश्वासाने शब्दवैभव आणि वाक्यरचना करू लागतो. ही नैसर्गिक क्रिया असून यासाठी विशेष काहीच प्रयत्न करण्याची गरज नसतेच मुळी !

पण बालकाच्या पालकांना बाल नव्या जमान्यात रुळून सक्षम व्हावे याची ओढ आणि घाई झालेली असते. इंग्रजी भाषा शिकल्याने पुढे जगात वावरणे सुलभ होईल या  अज्ञानमूलक जाणीवेने ते प्रयत्नपूर्वक इंग्रजी शिकण्यावर भर देतात. पण येथेच त्याच्याजवळील बीजभाषेशी त्याचे शब्द जुळत नाही. एकाच अर्थाचे विविध भाषेतील शब्द लादण्याच्या प्रयत्नात बालक गोंधळात पडतो. सर्वात भयंकर म्हणजे हे तो बोलून स्पष्ट  करू शकत नाही. परिणामी धड इंग्रजी येत नाही आणि धड मातृभाषा तो बोलू शकत नाही. सुजन पालक यावर डोळसपणे विचार करतील ?

मातृभाषेतच विचार, भावना, संवेदना आणि अभिव्यक्ती यांचं विकास समृद्ध आणि वेगाने होतो. हे सत्य नाकारण्यात काही  अर्थ नाही. जगात विविध भाषा अस्तित्वात आहेत. त्यातील अमुक भाषा शिकायच्या असतात. त्यांची ही नावे आहेत. या पद्धतीने दोन भाषेतील फरक आणि महत्व तो ओळखू लागतो तेव्हाच तो नवी दुसरी भाषा शिकायला सज्ज होतो. तोवर एक अर्थाचा डबल तीबल शब्दकोश त्याच्यात कोंबण्याचा अट्टाहास कशाला ? हा जांच नव्हे काय  ?

वय वर्षे पाच पर्यंत बाळाची शारीरिक मानसिक बौद्धिक वाढ ही अत्यंत महत्त्वाची आणि मूलभूत स्वरूपाची असते. मेडिकल सायन्स नुसार वय वर्षे सहा असताना बोटांनी लेखणी घट्ट करू शकतो. म्हणून पूर्वसुरींनी शाळेत घालण्याचे वय सहा वर्षे ठरवले होते पण आता प्री - नर्सरी, नर्सरी, केजी वन, केजी टू ही मालिका पालकांच्या सोयीने अस्तित्वात आली हे सहजच ध्यानात येईल.

बाल मानसशास्त्र अनुसार बालकाला सवंगडी वय वर्ष सहा नंतरच गरजेचे असतात. तोवर तो एकटा चांगला खेळतो स्वतः तच रममाण होतो. आत्मसंवाद साधतो तो त्याच्यातील स्व चा एक शोध असतो. तात्पर्य जन्मानंतर कानावर पडणारी भाषा हे अनुवंशिक तत्त्वाने येणारी असल्याने विशेष वेगवान ठरते इथेच भावना आणि विचारांना आकार आणि वळण मिळतं

बुद्धी म्हणजे काय? निश्चित दिशेने मानसिक वृत्ती धारण करण्याची शक्ती आणि लक्ष्य प्राप्त करण्यासाठी समायोजन करण्याची आणिआत्मटीकेची शक्ती होय. असं बीने  नावाचा शास्त्रज्ञ म्हणतो. दोन प्रमेयांमधील संबंध शोधून काढून त्या संबंधांच्या आधारे सहसंबंध शोधण्याच्या क्षमतेला बुद्धी म्हणतात असे स्फीयरमनचं मत आहे. तर उपयोगात आणलेली क्षमता म्हणजे बुद्धी असं वूडवर्थ म्हणतो. यात मतभेत तूर्त बाजूला ठेवले तरी बुद्धीचा विकास हा प्रमुख आहे. "बुद्धीने सर्वही होते बुद्धिदाता नारायणु" - असं वचन आहे. बुद्धी ही भाषेतून व्यक्त होते. बुद्धीचा उपसर्ग स्वभाषेतून कुठल्याही अडथळ्याविना होणे ही प्रमुख गरज आहे

प्रत्यक्षाकरणाची प्रतिक्रिया जन्मानंतर लवकरच सुरू होते. स्तनपानाचे ज्ञान तर मुलाला फार लवकर येते दुसऱ्या आठवड्यात उष्ण-शीत तर तिसऱ्यात आंबट गोड पदार्थ हा भेद तो करू शकतो.  तीन महिन्याच्या वयात रंगांना प्रतिक्रिया केली जाते एका वर्षात लाल हिरवा निळा पिवळा या रंगात तो भेद करू शकतो. 

संबोधन विकास यात वस्तूचा संबोध आणि वस्तूच्या गुणांचा संबोध असे दोन प्रकार आहेत उदाहरणार्थ मांजर खुर्ची टेबल हे वस्तू संबोध आणि झाडांचा हिरवेपणा मांजराचा आवाज वगैरे वस्तूगुण संबोध.  प्रथम वस्तू संबोध होतो मग गुण संबोध होतो दोन वर्षे वयाचा मुलगा सजीव आणि निर्जीव यात भेद करू शकत नाही.आकृतीचे आकलन साधारणतः तीन वर्षाच्या आत पूर्ण विकसित होते. यातही मतभेद आहेतच…. गिबसनच्या मते आकाराचा संबोध 18 महिन्याच्या मुलातही विकसित झालेला नसतो. वगैरे असो.

जन्माच्या वेळी व तद्नंतर लगेच असंघटित व निरर्थक असणाऱ्या स्नायूंच्या हालचालीवर नियंत्रण प्रस्थापित करणे म्हणजे कारक विकास ! अशा विकासाच्या प्रक्रियेतून बालक जाताना  भाषा हे एक प्रमुख माध्यम असते आणि मातृभाषा तिथे नैसर्गिकपणे आणि सहज काम करून जाते. उदाहरणार्थ देवनागरी लिपीतील परभाषीय वाचन आपण करू शकतो पण स्वभाषेइतके प्रभावी होऊ शकत नाही. यात दुमत असण्याचे कारण नाही. वाचन हे एक शांत संभाषण असतं पुस्तकातील पात्र आणि स्वतःशी..... जे  मेंदूत सेव्ह होत असते.

प्रगतीचा हा आकृतिबंध ठराविक नैसर्गिक साच्यातून जातो. भाषा ही ही वाहिनी आहे अलग अलग भाषा शिकणे हे मानवीय आहे.... नैसर्गिक नाही. बाळ बीज स्वरूपात अनेक गुण सोबत घेऊन आलेला असतो असं मानववंशशास्त्र चे अभ्यासक म्हणतात. भाषा ही त्यातच समाविष्ट असते. जी भाषा बाळाची आई, आजी ,पणजी, खापर पणजी बोलत होती तीच भाषा सहज-सुलभ असते अन्यथा "भाषिक कोंडी" या भयंकर प्रकाराला सामोरे जावे लागेल.

परभाषा शिकणे किंवा बहुभाषिक होणे यात गैर काही नाही अवांतर अतिरिक्त भाषा म्हणून शिकणे ही गरजेचे आहे अन्यथा दुभाषी कसे तयार होणार देशोदेशी मध्ये संवाद कसा होणार यासाठी प्रसंगी हौस म्हणून परदेशात जाऊन पर भाषेचे शिक्षण घेण्याची सर्वांना मुभा आहेच ! पण ही प्रक्रिया नंतरच्या काळात असावी शिक्षणाचा श्रीगणेशा होताना असू नये हा कळीचा मुद्दा !

 

इंग्रजीला एवढेच कवटाळून बसायचे होते तर त्या प्रदीर्घ स्वातंत्र्य लढ्याला काय अर्थ उरतो? चीन आणि युरोपियन राष्ट्रांमध्ये स्व भाषेतूनच प्राथमिक शिक्षण देण्यात येते जपानमध्ये बालकांना परभाषेतून शिक्षण म्हणजे देशाचा झेंडा खाली उतरवणे असे मानले जाते प्रतिष्ठेपायी आपण स्वभाषेतून संभाषण करणे कमीपणाचे समजत असू तर स्वतःला पुरोगामी कसे म्हणावे? अशाने आपली जागतिक ओळख कशी होणार? स्वत्व कशात आहे ? याचा विचार कधीतरी करायला हवा

आपल्या संविधानात अस्मितादर्श प्रतीक म्हणजे झेंडा चलन आणि भाषा. चलना बद्दल जशी कठोरता आहे तशीच भाषेबद्दल हवी. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरही ही अजून इंग्रजीच्या कुबड्या आपण सोडत नसू तर ते परावलंबी पराभूत मानसिकतेचे प्रवाह पतित लक्षण आहे. टप्प्याटप्प्याने का होईना विधी, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय स्थापत्य, सनदी लेखापाल इत्यादी शिक्षण मातृभाषेतून होईल तेव्हाच भारत परीपूर्ण विश्वगुरू होऊ शकेल.

शिक्षणासाठी मूल पहिले पाऊल टाकते तेव्हा समाजाशी त्या विणीचा टाका मातृभाषा घालत असते. ज्या भाषेतून मला रोजचे आयुष्य सहजपणे जगता येते तसेच व्यवहार सुलभ होऊ शकतात ती मातृभाषा असते. भारताप्रमाणे चीनमध्ये ही प्राचीन संस्कृती आहे म्हणून तुलनेसाठी या देशाचा विचार करता येईल चीन मध्ये अनेक प्रादेशिक भाषा आहेत पण तिचे एक राजभाषा प्रमुख आहे आपली हिंदी ही राष्ट्रभाषा आहे तात्पर्य स्वभाषा ही मानवाची जीवनाधार असते

आपण सहज म्हणतो तरुण पिढी बिघडली म्हणजे काय झालं ? आपण मुलांची संपत्ती शैक्षणिक शारीरिक गरज भागवली पण सांस्कृतिक आणि संस्काराची गरज न भागवल्याने ही पिढी भोगवादी आणि चंगळवादी झाली या दोष कुणाचा म्हणून मातृभाषेची गुटी मिळाली तर बाळ बघ सर्वांगाने आणि सर्वार्थाने गुटगुटीत होणार हे सत्य दृष्टिआड करून चालणार नाही

 

महात्मा गांधी यांचं आजवर वाचलेल्या वचनांपैकी माझं सर्वात आवडतं कोटेशन सांगू?

“दुनियासे कहा दो....गांधी अंग्रेजी नाही जानता ...”

पाश्चिमात्य दिनचर्या आणि जीवनशैलीचा अंगीकार 

संस्कृती हा खूपच मोठा व्यापक शब्द आहे 

आम्ही संस्कारांवर पाणी का फेरतोय ?